گوهر

اسماعيل صادق الوعد، از جمله پيامبرانى است كه به مقام رسالت نيز نايل شده، اما داستان دعوتش در قرآن مطرح نشده است. بنا به نظر اكثر مفسران و سيره نويسان، وى همان اسماعيل پسر ابراهيم بوده و برخى بر آنند كه وى اسماعيل ديگرى است كه فرزند حزقيل بوده و به مقام نبوت بنىاسرائيل نايل شده است.

به هر تقدير از ميان آيات و روايات موجود درباره او شيوههاى تبليغياش را استخراج خواهيم نمود. از جمله آياتى كه مستقيماً در مورد مقام و شأن او نزد خداى تعالى است عبارتند از:

وَإِسْمعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَاالْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصّابِرِينَ * وَأَدْخَلْناهُمْ فِى رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصّالِحِينَ؛(1)

و اسماعيل و ادريس و ذوالكفل را ياد كن كه همه از شكيبايان بودند. و آنان را در رحمت خود داخل نموديم، چرا كه ايشان از شايستگان بودند.

وَاذكُرْ إِسْمعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الأَخْيارِ؛(2)

و اسماعيل و يسع و ذوالكفل را به يادآور كه همه از نيكانند.

فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ؛(3)

پس به ابراهيم، پسرى بردبار را بشارت داديم.

نام اسماعيل دوازده بار در قرآن ذكر شده و در بيشتر موارد همراه نام پدرش ابراهيم(ع)است.

اسماعيل، اسوه اطاعت محض فرمان الهى

بخش عمده داستان اسماعيل در قرآن، همراهى او با ابراهيم در تأسيس كعبه و بيتاللهالحرام و اداى مناسك حج و بهويژه جريان قربانى را حكايت مىكند. در اين شرايط، اسماعيل، خود پيرو و مريد ابراهيم خليل است. آنچه در اين دوران به روشنى جلب نظر مىكند امتثال بىچون و چراى اوامر الهى و اطاعت محض از رسول زمان است كه از ايمان و يقين اسماعيل سرچشمه مىگيرد.

فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْىَ قالَ يا بُنَىَّ إِنِّى أَرى فِى المَنامِ أَنِّى أَذبَحُكَ فَانْظُرْ ماذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِى إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصّابِرِينَ؛(4)

و وقتى با او به جايگاه <سعى» رسيد گفت: اى پسرك من! من در خواب چنين مىبينم كه تو را سر مىبرم، پس ببين چه به نظرت مىآيد؟ گفت: اى پدر من، آنچهرا مأمورى بكن! ان شاءالله مرا از شكيبايان خواهى يافت.

شيوههاى تبليغى حضرت اسماعيل(ع)

1. استقامت و صلاح

از معدود آياتى كه درباره شخصيت حضرت اسماعيل روشنگرى مىكند، بر مىآيد كه استقامت و پايدارى در تحولات روزگار از يك سو، و صلاح و درستى از سوى ديگر، محور حيات او را تشكيل مىدهد. صبر و استقامت او در ماجراى قربانى و نيز در همراهى با پدر درشرايط سخت و مشقت بار هجرت به حجاز كاملاً تجلى يافته است.

درستى و پاكى اخلاقى او نيز از وفاى به عهد و عنايت وافرش به نماز هويداست و بدين سبب مرضىّ درگاه الهى شده است؛

وَاذكُرْ فِى الكِتابِ إِسْمعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيّاً * وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلوةِ وَالزَّكوةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيّاً؛(5)

و در اين كتاب از اسماعيل ياد كن، زيرا كه او درست وعده و فرستادهاى پيامبر بود و خاندان خويش را به نماز و زكات فرمان مىداد و همواره نزد پروردگارش پسنديده (رفتار) بود.

روشن است كه اين استقامت و صلاح متجلى در رفتارهاى گوناگون، خود در راهنمايى مردمان به طريق سعادت مؤثر و در حقيقت از شيوههاى مؤثر تبليغ عملى است. (كونوا دعاةً الناس بغير ألسنتكم...)

2. وفاى به عهد

از جمله صفات اخلاقى كه موجب افزايش اعتماد گرديده، راه دعوت را هموار مىسازد، انجام تعهدات و وفاى به عهد و عمل به وعدههاست. مبلّغى كه در صدد است با بهره گيرى از كرامت انسان، او را به هدايت رهنمون شود، هرگز اين كرامت و عزت را با خلف وعده خدشهدار نمىسازد و آن كس كه مىخواهد يادآور عهد الهى با انسان در عالم ذرّ گردد شايسته نيست كه خود بى اعتنا به وعدهها باشد. اسماعيل در قرآن بدين فضيلت اخلاقى ستوده شده است؛

وَاذكُرْ فِى الكِتابِ إِسْمعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيّاً؛(6)

و در اينكتاب از اسماعيل ياد كن، زيرا كه او درست وعده و فرستادهاى پيامبر بود.

التزام وى به وعده چنان بوده كه در آيه فوق، پيش از مقام رسالت و نبوت از آن اشاره شده است. همچنين در كتاب عيون اخبار الرضا(ع) آمده است:

<سليمان جعفرى از امام رضا روايت مىكند كه فرمود: هيچ مىدانى چرا اسماعيل را صادق الوعد خواندهاند؟ عرض كردم: نمىدانم. فرمود: با مردى وعده كرده بود. بر سر قرار و موعد حاضر شد و تا يك سال در انتظار آن مرد بماند.(7)

علامه طباطبايى پس از نقل روايت، اضافه مىكند كه چون وعده او مطلق بوده و ساعت يا مدت آن را معلوم نكرده است، به خاطر مقام صدق و راستى به وعده مطلق خود وفا كرده و مدتها انتظار كشيده است. درباره پيامبر اسلام(ص) نيز شبيه اين موضوع روايت شده كه سه روز در كنار كعبه به انتظار كسى ماند، تا مردم به آن شخص خبر دادند و سپس حاضر شد.(8)

3. مشاركت در تأسيس و تطهير بيت الله

در تمام مراحل بناى كعبه و تأسيس مناسك حج و خدمت به مهمترين عبادتگاه موحدان، كه ابراهيم بدان همت گماشت، از همكارى بى دريغ اسماعيل بهرهمند بود؛

وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ القَواعِدَ مِنَ البَيْتِ وَإِسْمعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛(9)

و هنگامى كه ابراهيم و اسماعيل پايههاى خانه كعبه را بالا مىبردند، گفتند: اى پروردگار ما، از ما بپذير كه در حقيقت، تو شنواى دانايى.

وَعَهِدْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْمعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِىَ لِلطّائِفِينَ وَالْعاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ؛(10)

و به ابراهيم و اسماعيل فرمان داديم كه: خانه مرا براى طواف كنندگان و معتكفان و ركوع و سجود كنندگان پاكيزه كنيد.

4. اهتمام به نماز و زكات

هرچند از مشاركت و تلاش در ساختن كعبه، توجه عميق اسماعيل به مهمترين شكل عبادت در خانه خدا يعنى نماز آشكار مىگردد، اما تصريح قرآن به عنايت جدى او به تعميم فرهنگ نماز، بيانگر اوج اهميت نماز و عشق به ياد خدا در شخصيت اين پيامبر بزرگ است؛

وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلوةِ وَالزَّكوةِ...(11) (و خاندان خود را به نماز و زكات فرمانمىداد.) امركردن خانواده به نماز به مفهوم انحصار دعوت به نماز و زكات در يك خاندان نيست، بلكه دعوت خويشان به مثابه شروع دعوت فراگير براى گسترش فرهنگ نماز در ميان تمام طبقات جامعه است كه در سيره تبليغى بسيارى از انبيا چون ابراهيم، محمد و نوح نيز به نحو چشمگيرى مشهود است؛

نخستين مرحله براى تبليغ رسالت، شروع از خانواده خويش است كه از همه به انسان نزديكتر هستند و به همين دليل پيامبر اسلام، نخست دعوت خود را از خديجه، همسر گرامىاش و على پسر عمويش شروع كرد.(12)

5. تسليم دربرابر دستور الهى

اطاعت محض و بى چون و چراى اوامر الهى جز از انسانهاى شايسته و بندگان مقرب بر نمىآيد. اسماعيل در مقاطع مختلف حيات پر ثمر خويش مطيع فرمانهاى الهى بود؛ گاهى با راهنمايى و پيشتازى پدر به انجام امر الهى مبنى بر ساختن كعبه همت نمود و زمانى به لحاظ رسالت آسمانىاش به ارشاد مردم و تعليم نماز و مناسك پرداخت و زمانى ديگر در اوج خداباورى و رضا به قضاى الهى حاضر شد جان خويش بر سر فرمان الهى بنهد؛ چون ابراهيم روياى صادق خويش را برايش بازگفت، با دلى آرام و ضميرى مطمئن و بدون ذرهاى امتناع يا احتياط و بدون تأنى، پدر را به انجام دادن فرمان الهى ترغيب كرد و براى خود آرزوى استقامت و بردبارى نمود؛

قالَ يا بُنَىَّ إِنِّى أَرى فِى المَنامِ أَنِّى أَذبَحُكَ فَانْظُرْ ماذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِى إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصّابِرِينَ؛(13)

گفت: اى پسرك من! من در خواب چنين مىبينم كه تو را سر مىبرم، پس ببين چه به نظرت مىآيد؟ گفت: اى پدر من! آنچه را مأمورى بكن! ان شاء الله مرا از شكيبايان خواهى يافت.

و بدين ترتيب، حلم و صبر اسماعيل كه خدا به آن شهادت داده بود، ثابت و مبرهن گشت.

فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ؛(14)

پس او را به پسرى بردبار مژده داديم.

جدول مشخصات و عناصر شيوههاى تبليغ حضرت اسماعيل(ع)

1 - انبياء (21) 85 - 86.

2 - ص (38) آيه 48.

3 - صافات (37) آيه 101.

4 - همان، آيه 102.

5 - مريم (19) آيات 54 - 55.

6 - همان، آيه 54.

7 - محمدحسين طباطبايى، الميزان، ترجمه موسوى همدانى، ج 14، ص 93.

8 - همان، ج 14، ص 94.

9 - بقره (2) آيه 127.

10 - همان، آيه 125.

11 - مريم (19) آيه 55.

12 - ناصر مكارم شيرازى و جمعى از نويسندگان، تفسير نمونه، ج 13، ص 96.

13 - صافّات (37) آيه 102.

14 - همان، آيه 100.